Sayfalar

17 Ocak 2025 Cuma

Kültür adamı olarak Fatih...


Osmanlı'yı gerçek anlamda devlet haline getiren Fatih Sultan Mehmet, kültür adamı kimliğiyle karşımızda. Prof. Erünsal, Fatih'in Entelektüel Portresi kitabında, onun Doğu ve Batı kültürleri arasında kurduğu misyonu anlatıyor.


Dünyadaki büyük şahsiyetlerin kendi halkları nezdindeki önemi, kazandığı mücadelelerle bilinir.
Nesilden nesile aktarılarak gelen yazılı kaynaklar, bilgiler, efsaneler, söylenceler o kişilikleri bir anıt haline getirmiştir.
Fatih Sultan Mehmet'in de Türk halkının gönlündeki yeri başkadır.
Osmanlı İmparatorluğu'nu gerçek anlamda bir devlet haline getiren hiç kuşkusuz Fatih'tir.
Siyasetçi, diplomat, asker, stratejist, cesur ve kararlıdır.
Savaşları, fetihleri, kahramanlığı ağırlıklı olarak öne çıkarılmıştır.
Hem yabancı kaynaklarda hem Türk tarihinde bu özellikleri, ayrıntılarıyla ele alınmıştır.
Bizans İmparatorluğu gibi binlerce yıllık bir devleti ortadan kaldırıp İstanbul gibi şehirlerin anası bir kenti ele geçirmek herkesin harcı değildir.
Dünyadaki dengeleri değiştiren Fatih'ten söz ederken, ana gövdenin, fethi kapsaması anlaşılır bir nedendir.
Ancak o tüm bunlardan daha fazlasıdır.
Küçük yaşlarda aldığı ileri seviyede eğitimle; kültür ve sanat alanlarında da liderlik etmiştir.
Kaynaklara göre; Arapça, Farsça, Grekçe, Latince ve İtalyanca bilmektedir.
Edebiyata ve kitap tutkusunun yanı sıra, coğrafya ve haritalara düşkünlüğü, matematik ve astronomiye merakı, yeni fikirleri öğrenme iştahı ölümüne kadar sürmüştür.
İslam sanatı uzmanı İngiliz akademisyen Julian Raby, savaş anındaki durumunu şöyle anlatır:
Fatih'in ünü hem gerçeklere, hem de hayal gücüne dayanıyordu; başlangıçta Avrupalıların gözünde Fatih Mehmed ile kültür adamı Mehmed arasında çarpıcı bir zıtlık vardı:
Orduları Kostantinopolis'i kuşattığı sırada bile, üç âlimden oluşan bir grubun, ona, aralarında antik tarihçiler Quintus Curtius, Livius ve Herodotos'un metinlerinin de bulunduğu okumalar yaptıkları söylenir. Bunlardan biri Arapça bilen bir filozof, biri Yunanca'da, biri de Latince'de yetişmiş kişilerdir.
Akademik dünyanın kültür adamı Fatih'le ilgili bilgileri, orada burada önümüze çıkar.
Ancak ağırlıklı konu, savaş, devlet yönetimi, siyaset gibi meseleler olduğu için kültürel konular ya bir makaleye sıkışmıştır ya da bir paragrafa.
Fatih'in Entelektüel Portresi/ Merakları, Kitapları ve Kütüphaneleri eseri, bu konudaki boşluğu doldurmak için bir kapı açıyor.
Prof, İsmail E. Erünsal, bu konudaki bir makalesiyle başladığı çalışmasını kitapla taçlandırıyor.
Tarihçi Erünsal, kütüphanecilik konusunda Türkiye'nin saygın isimlerinden biri, yıllarca yetiştirdiği öğrencileriyle, ödülleri, kitaplarıyla kültür dünyamıza büyük katkısı ve emeği geçenlerden.
Osmanlı arşivlerindeki belgelerin ağırlıklı olarak kullanıldığı kitabında, Türk tarihçileriyle birlikte, yabancı kaynaklardan, seyyahlardan, diplomatların yazılarında da yararlanmış.
Fatih, harap haldeki İstanbul'u fetihten sonra ayağa kaldırmak için imar çalışmaları başlatır.
Bir yandan da coğrafi olarak iki kıtanın ortasındaki kentte yakışır bir şekilde Doğu ve Batı kültürlerini birleştirmeyi misyon edinir.
Prof. Erünsal, bu misyonun ana hatlarını şöyle aktarıyor:

"Fatih, İstanbul'u bilimsel anlamda merkez yapmak amacı doğrultusunda İslâm ülkelerinden ve Batı'dan birçok ilim adamı ve sanatkârı davet etmiş ve bizzat katıldığı ilmî tartışmalarla sarayının bir ilim meclisi hâline gelmesini sağlamış ve ulemânın hâmisi olmuştur. Bu mekânda din, felsefe ve bilim sahasında yapılan tartışmalar günümüze yazılı olarak ulaşmış olup, bu evsafıyla kendisi Doğu'da yeni bir Rönesans hareketinin müjdecisi olarak görülmüş ve özellikle Batılı yazarlar onun bu yönüne sıklıkla vurgu yapmışlardır."
Şairlerle sık sık buluşup, sohbet eden onlara aylık bağlatan hamilik yapan Fatih, Avnî mahlasıyla şiirler yazan ilk divan sahibi sultandır.
Manisa'da şehzade iken oluşturduğu kütüphanesini daha sonra Edirne'ye götüren Fatih, İstanbul'un fethinden sonra Beyazıt'taki Eski Saray'a naklettirir.
Ve kütüphanenin son durağı daha sonra inşa ettirdiği Topkapı Sarayı olur.
Sonraki padişahların da üstüne titreyip koruduğu, zenginleştirdiği kütüphane bugünkü muazzam haliyle halen korunmaktadır.
Saraydaki kütüphane dışında kendi kütüphanesi de olan Fatih'in bu özel alanı yabancılar tarafından yıllarca merak edilmiştir.
Kitabın finalindeki dönemin İtalyan şairi Giovanni Mario Filelfo'nun Fatih'i anlattığı epik şiiri, yüzyıllar ötesinden her şeyi özetliyor:
Mehmet övgülerle yıldızların katına hak etmediği için çıkarılmış değildir.
Mars'ın ve beyzadelerin övgülerine mazhar olarak dünyanın dört köşesinde namı anılır.
Her ne kadar tüm dünyada Mesih'e tapınanların
Ve papalık sarayının nefretinin odağında olsa da.
Latin milleti şüphesiz nefret eder bu adamdan
Tıpkı kadim Roma'nın Hannibal'e nefreti gibi.
Nicelerinin elleri yazmayı deneyecek süsleyip püsleyerek
Yenilmez Mehmed'in bu çağda yaptıklarını.
Ve şimdi her ne kadar irademe karşı gelerek yazmış olsam da.
Düşmanı övmeye geldim istemeye istemeye.
Şüphesiz tüm bu işler sadece parası, pulu.
Karada ve denizde kum gibi askeri olan bir dehanın eseri değil.

(Sabah Kitap ekinin Eylül 2023 sayısında yayınlanmıştır.)

16 Ocak 2025 Perşembe

Tarihe yeni bir bakış...

Hollandalı ressam Jan von Goyen (1596- 1656) Patenciler...

7 kitaptan oluşacak Erken Modern Avrupa Tarihi'nin ilk kitabı yeni ufuklar açıyor. Osmanlı'nın da bir Avrupa ülkesi olarak tanımlandığı kitapta, iklim tarihçiliği gibi yeni bir alan günümüze de ışık tutuyor.

Tarih en büyük öğretmendir, keşfedilmeyi bekler.
Sloganlardan, önyargılardan uzak, objektif karşılaştırmalı araştırmalar bilinen ya da bildiğimizi sandığımız her şeyi, bambaşka bir şekilde önümüze çıkarır.
Yeni bakış açıları, kaynakların çeşitliliği başka türlü bir okuma ve değerlendirmeyi getirir; perspektif genişledikçe ortaya çıkan ürün de farkını ortaya koyar.
Vakıfbank Kültür Yayınları'nın Erken Modern Avrupa Tarihi/Esaslar kitabı, tam da bu tarifin bir örneği olarak gösterilebilir.
2015 yılında Erken Modern Avrupa Tarihi Rehberi başlığıyla iki hacimli cilt olarak Oxford Üniversitesi tarafından hazırlanan eser, Türkiye'de yedi kitaplık bir seri olarak sunulacak.
İlk kitapta, erken modern dönemde değişen, ortaya çıkan, yeniden tanımlanan dokuz olgu konu ediliyor.
Her bölümü, alanında uzman akademisyenlerin kaleme aldığı bu devasa külliyata 50'yi aşkın bilim insanı da destek vermiş.
İngiliz Profesör Hamish Scott'un editörlüğündeki çalışma, tarih alanında uzunca süredir gördüğümüz ancak tam olarak adını koyamadığımız bir meseleyi de ayrıntılarıyla açıklığa kavuşturuyor.
Erken Modern nedir, neyi kapsamaktadır, hangi dönemleri ele almaktadır.
Editör, uzun sunuş yazısında Erken Modern'in ortaya çıkışını kaynaklar, araştırmalar, tartışmalar ve beslendiği akımlar, kitaplar ışığında tarif ediyor.
"Modern dünyayı tanımlayan tarihsel, toplumsal ve zihni değişimlerin ayak seslerinin bu dönemde duyulduğu ya da birer ikişer belirmeye başladığı yüzyılların" yani 14 ile 18. Yüzyılın sonuna kadar dönemin temel alındığı kitap, "Avrupa neresidir, nereden başlar nereye kadar uzanır" sorusuyla başlıyor.
Değişen coğrafya biliminin Avrupa'nın sınırlarını nasıl tanımladığını ele alıyor.
Hava, iklim ve çevrenin tarihsel şartları bölümünde toplumlar üzerindeki etkisi; Hastalıklar ve Tıp da tedavi yöntemleri, halk sağlığı; Tarihsel Demografi de nüfus yapısı ve evlilikler; Zaman'da mekanik ve modern saatler, iletişim, fabrika ve takvim zamanları; Ulaşım ve İletişim de seyahat, posta ağları, gazeteler; Diller ve Okuryazarlık da yerel ve bölgesel diller, ulusal dillerin ortaya çıkışı, edebiyat; Matbaa ve Matbuat da kitap basımı ve okuma ilişkisi; ve nihayet 'Bir Bilgi Devrimi Oldu Mu' sorusuyla öğrenim, ticaret, yönetim ve toplumda bilginin nasıl kullanıldığı özgün araştırmalarla ele alınıyor.
Dünyanın son yıllardaki gündemi artan sıcaklar, kuruyan göller, eriyen buzullar, azalan yağışlar, göçler, hastalıklar, kıtlık olunca çevre ve iklim tarihçiliği özel olarak ele alınmayı gerektiriyor.
Birkaç nedenden; 1970'lerdeki ekolojik hareket ve çevresel tarih farkındalığının artmasıyla büyüyerek genişleyen bu alan günümüze de ışık tutuyor, diğeri de bilimsel.
Yazarın dediği gibi, "çevresel tarih hâlâ 'tarihsel araştırmaların en üretken ve en yenilikçi alanlarından biridir."
Erken Modern zamanlarda, savaşla iyice artan yüksek iklimsel stres dönemleri Avrupa toplum ve ekonomileri üzerinde felaket ölçüsünde etkiler yaratmış, kargaşa ve ayaklanmalara yol açmıştır.

16. yüzyılda Fransa, İngiltere, İtalya, İspanya, İskoçya, Avusturya, Finlandiya, İsveç, Rusya kıtlık, salgın hastalık, din savaşları ve gıda kriziyle boğuştu.
O dönem "Karışıklıklar Zamanı" olarak adlandırıldı.
Güney Avrupa yani atalarımızın toprakları Osmanlı'da o dönem zor günler geçirdi.
Tarihçi Sam White 17. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nda yaşan krizde iklimin oyandığı rolü ayrıntılı bir biçimde göstermektedir:
"Doğu Akdeniz 1590'lı yıllarda son 600 yılın en uzun kuraklığına sahne oldu ve bu durum açlık felaketine yol açtı. Aynı tarihlerde besi hayvanlarını etkisi altına alan bir hastalık Anadolu, Balkanlar ve Kırım'daki küçük ve büyükbaş hayvanların büyük bir bölümünü yok etti. Habsburg İmparatorluğu'yla çetin bir savaşa tutuşan Osmanlı Devleti zaten açlıkla boğuşan köylüye yüksek vergiler salarak, Anadolu'da Celali İsyanları büyük bir ayaklanmayı tetikledi. Bir kez daha hortlayan Küçük Buzul Çağı kıtlığı ve soğuk yaygın şiddeti, göçü ve açlığı daha da körükleyerek 1600'lerin başlarında Osmanlı taşrasında nüfusu azalttı."
Osmanlı bahsinden yola çıkarak önemli bir noktanın da altını çizmek gerekiyor.
Kitapta, Erken Modern Avrupa'nın tanımı yapılırken iklim örneğindeki gibi Osmanlı'da hak ettiği yeri alıyor:
"Bu dönemlendirme aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nu bir Avrupa devleti haline getiren Güneydoğu Avrupa'daki ilk Osmanlı fetihlerini de kapsamaktadır."
Türk tarihçiliğinin büyük isimleri Prof. Halil İnalcık ve Prof. İlber Ortaylı'nın dediği gibi "Osmanlı olmadan Avrupa tarihi eksik kalır."
Özetle; bu değerli ve çok emek verilmiş çalışma daha ilk kitapta yeni ufuklar açıyor.
(Sabah Kitap ekinin Ağustos 2023 sayısında yayınlanmıştır.)

Sahaftaki cinayetin izleri...


14. Yüzyılda ortayı çıkan Hurufiler'in günümüzdeki takipçileri, Prof. Turgay Anar'ın polisiye kitabı Körgörü'de deşifre oluyor. Genç komiser Kerem, devlete ve kurumlara sızan acımasız tarikatın şifrelerini çözüyor
.

"İçeri adım attığınızda düzeniyle insanı şaşkına çevirecek kadar yüksek raflarda sağlı sollu sıralanmış eski el yazmaları, rafların olmadığı taraflarda duvarları kaplayan birkaç Osmanlıca harita ve kırmızı beyaz bir sancak, gizemli minyatür üstadı Siyah Kalem'in cinlerinden birinin büyük bir reprodüksiyonu, her biri nadide hat levhaları ve giriş bölümündeki eski sehpa ve masanın üzerinde duran ibresi bozulmuş bir pusula, R. Magritte'nin ünlü pipo ve elma resminin güzel bir taklidi, biraz ileride ve yerde bulunan efemera malzemeleri, eski kırkbeşlik taş plaklar, çeşitli eşya ve nesnelerle tıka basa dolu olan sahafta, dışarıdan bakılınca görünmesi mümkün olmayan arka bölümde, neredeyse bir kan gölünün içinde bembeyaz gömleği ve ütülü lacivert pantalonu, pahalı rugan ayakkabısı ile sanki zarifçe yere uzanmış bir adam karanlıklar içinde yatıyordu."
Kitabın girişine bakar mısınız.
Noktasız hepsi bir cümle ama ne cümle...
Hızla çevre tasviri, birbirinden ince ayrıntılar, çarpıcı bilgiler, sonra olacakların habercisi ilk ipuçları.
Bu neymiş böyle derken; yerde bir adam upuzun yatıyor.
Ve macera başlıyor.
Akademisyen Prof. Dr. Turgay Anar, uzmanlık alanı olan Türk edebiyatında deyim yerindeyse arkeolog gibi kazı çalışmaları yapıyor.
Bir anıt isim Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Huzur Romanını Okuma Kılavuzu- Huzur Atlası, Mekandan Taşan Edebiyat- Yeni Türk Edebiyatında Edebiyat Mahfilleri, Hafıza ve Miras-Fatih'in Edebiyat Durakları, Akif'in Şehirleri- İstanbul Avrupa Yakası, Janus'un Yüzü-Türk Edebiyatında Kanon ve Karşı-Kanon, İkinci Yeni şiirine farklı bir yönden baktığı Sonsuzluğun Yüzleri...
Birçok makale, deneme, araştırma, söyleşi, televizyon programlarının arasına bir de polisiye kitabı eklemesi de cabası...
İyi ki bu kararı vermiş, Körgörü kitabı "İyi polisiye, iyi edebiyattır" sözüne damgasını vuran harika bir çalışma olmuş.
Edebiyatla, tarihle yoğrulan bu birikimin polisiyeyle buluşması bizim gibiler için bayramdan farksız...
Yerde yatan adam Siyah Kalem adındaki Sahaf'ın sahibi Hamdi Bey, yardımcısı tarih doktorası yapan hiçbir işte tutturamayan aklı bir karış havada İrfan onun çizgi film hastası arkadaşı Çiko, Feylekûs diye çağrılan ve kaza geçirince adı Sakankur'a dönüşen kedileri, İstanbul Üniversitesi'nin profesörleri, çay ocağı işleten Abdullah Usta bir yanda, diğer yanda İstanbul Emniyeti'nin adamları...
Babacan ve feleğin çemberinden geçmiş müdür Nejat, kahramanımız genç komiser Kerem, polis içindeki FETÖ'yü çağrıştıran yapılanmanın adamları Zehra ve diğerleri...
Maktülün yüzünün kazılıp ve bazı yerlerinin oyulması kimlere mesajdır?
Ve nefes kesen bir takiple İstanbul'dan Tahran'a uzanan bir yazmanın peşinde yüzyıllardır süren kanlı bir kovalamaca başlıyor.

14 ve 15. Yüzyıllarda İran, Azerbaycan ve Türkiye topraklarında etkin olan Hurufiler'in günümüzdeki müritleri dünyayı ele geçirme planları yapıyor.
Tarikatın kurucusu Fazlullah'ın öğretisiyle harflere, sayıların kutsallığına inananlar, esrarın peşinde ellerini kana bulamaktan çekinmiyor.
Dünyanın birçok yerinde kurumlara, devlete sızılması da yakın tarihte yaşadığımız acı tecrübeyi anımsatıyor.
İki bölüm var ki tam bir okuma şöleni.
İçiçe geçmiş iki rüyanın anlatımı baş döndürüyor.
Mezarlıkta üç arkadaşın komik ve ürkütücü halleri de kitabı unutulmaz kılıyor...
Ya mekâna ne demeli, yedi tepeli İstanbul'un en kıymetlisi Fatih...
Her daim şaşırtan, bilge, mütevazı, tarihin sırlarıyla dolu, hayatın yükünü, küfesinde şikayet etmeden taşıyan insanlarıyla bir derya...
Çocukluğumuzun, ilk gençliğimizin kadim semti, şimdinin devasa ilçesi...
Bir sokağı dönersiniz bambaşka bir dünyaya girersiniz.
Dimdik yokuşlardan denize varırsınız.
Bir cami avlusunda asırlık ağacın altında, sonsuz uykusundakilerin mezar taşlarına bakıp, suyunuzu yudumlarsınız.
Pazardan dolu fileleriyle dönen kadınların sohbeti, beri yanda top oynayan çocukların cıvıltısı, göçlerle değişen semtlerde yöresel yemekler yapan dükkanlar, kiliselerin, ecdat yadigarı camilerin etrafında turist kafileleri...
Kaçınılmaz olarak hayat akıp gider, gidenlerin yerine yenileri gelir; sokaklar ve ruh oradadır.
Değişmez, değişmesin de...
Turgay Anar, izinden gittiği çok sevdiği İstanbul aşığı Ahmet Hamdi Tanpınar gibi bu kadim semti arka fonda adeta bir kişi gibi anlatıyor.
Örneğin; "Sanki Yedim Camisi'nde akşam namazların kılmış cemaatin" diye başlayan cümlede caminin ismine gülümseyip merak edilmemesi mümkün mü?
Ve daha niceleri...
Ve Körgörü başladığı gibi finalde de tempoyu artırıyor.
Sadece üst düzey emniyet yetkililerinin bildiği Kült adlı birimden komiser Kerem, titiz, içine kapanık, araştırmacı, dil bilen, çok okuyan, görsel hafızası müthiş biri olarak öne çıkıyor ve kitabın da kahramanı.
Genç komiser aynı zamanda herkesin diş bilediği bir isim.
Basamakları bu kadar hızlı çıkması teşkilatta rahatsızlık yaratmış ama o kendi dünyasında hedefe yürümeye kararlı.
Bir anda Sherlock Holmes'a dönüşen Kerem Komiser, binlerce kitaptaki şifrelerden haritadaki işaretlere, oradan da İstanbul'un tarihi mezarlarına uzanan karmaşık ve gizemli 10 mesaja ulaşıyor.
Mesih'i bekleyenler tek tek ele geçiyor...
11'nci mesaj da bizden Turgay Hoca'ya olsun: Ağzımıza bir parmak bal çaldınız, devamını dört gözle bekliyoruz.
(Sabah Kitap ekinin Temmuz 2023 sayısında yayınlanmıştır.)


Polisiyenin zaman tünelinde...


Alper Kaya'nın 50 Maddede Polisiye Edebiyat kitabı, bu türün iyi yazarlık işi olduğunun altını çiziyor. Kitap, yeni başlayanlar kadar nitelikli kaynaklara ulaşmak isteyenler için de bir rehber...

Polisiye, hep eğlencelik görülür, çerez muamelesi yapılır.
Bu önyargıyı ne yazık ki değiştirmek zordur.
İşte yaz geliyor, ne okuyalım kategorilerinde ilk sıralarda yer alır.
Yani biraz edebiyattan dışlanır.
İyi biliyorum, çünkü ben de onlardan biriydim.
O ara casus romanlarına da sarmıştım, polisiye öyküler hafif geliyordu.
Neyse ki ukalalığım kısa sürdü.
Alper Kaya'nın polisiyenin zaman tünelinde gezintiye çıkaran 50 Maddede Polisiye Edebiyat kitabını severek okudum.
"Polisiye" diyerek bırakabilirdi, sorun da olmazdı.
Ancak "Edebiyat" vurgusu, polisiyenin iyi yazarlık işi olduğunun altını çizmesi isabetli ve anlamlı olmuş.
Yerli ve yabancı yüzlerce kaynaktan yararlanan Alper Kaya, Türkiye'deki yüksek lisans ve doktora tezlerini de elden geçirmeyi ihmal etmemiş.
Böylece; "polisiyeye nereden başlamalıyım" diyen okurlar ile yazarların yanı sıra, nitelikli kaynaklara ulaşmak isteyenler araştırmacılar için de bir rehber kitabı olmuş.
"Suç ve suçlu var, bir de polis ya da dedektif. Bunlar bir araya geldiğinde polisiye olur mu" diye soruyor ve madde madde her şeyin bu kadar basit olmadığını ispatlıyor.
Polisiyenin türleri ve kurallarıyla başlayıp ilk dedektiflik öyküsü bu türün babası sayılan Edgar Allan Poe'nun Morgue Sokağı Cinayetleri kitabının hikayesiyle sürüyor.
Yedi aşamalı Poe Kurgusu bu türe yön vermiştir: Problem, ilk çözüm, düğüm, karışıklık dönemi, ilk parıltı, çözüm, açıklama...
Bu ve buna benzer aydınlatıcı bilgiyle ilerleyen maddelerde; ilk dedektif efsane Sherlock Holmes'ten James Bond'a, Amanvermez Avni'den Cingöz Recai'ye, Komiser Nevzat'tan Dedektif Rebus'a kadar dünyanın dört bir yanından kahramanlar sökün ediyor.
İtalya, İngiltere, ABD, Latin Amerika, Fransa, Almanya, İskoçya, İrlanda, İspanya, ve Japon polisiyesinin tarihini ele alıp yazarlar ve kahramanlarıyla geçit yapıyor.
Tabii ki bu türe yeni bir yön veren deyim yerindeyse çağ atlatan Kuzey ülkeleri polisiyesi de önemli yer tutuyor.
İsveç başta olmak üzere; Norveç, Danimarka, Finlandiya ve İzlanda'dan her biri başka bir alem dedektifler sökün ediyor.
Türk edebiyatının ilk polisiyesi Esrâr-ı Cinâyât'ın yazarı gazeteci Ahmet Mithat Efendi'den başlayıp, tefrikayla, mahlasla ilerlemesi oradan da Ahmet Ümit, Celil Oker, Osman Aysu'ya uzanan tarihi kökleri de öğreniyoruz.
Bilimkurgu, casusluk, bilişim, kara roman, mahkeme, çocuk, cinsiyet, eşcinsellik, postmodern alanında iyi polisiyeler de ilgilisi için önemli başlıklar halinde yer alıyor.
"İyi polisiye iyi edebiyat olduğu kadar, beslendiği toplumun suç damarlarını ortaya koyan bir yapıt olmalıdır" diyen Alper Kaya, yazarın içinde yaşanılan çağdan da yararlanması gerektiğini vurguluyor.
Kadın yazarlardan da söz edilen kitapta polisiyenin kraliçesi Agatha Christie'ye hak ettiği gibi geniş bir yer ayrılmış.
Hâlâ muamma olan "Agatha'nın İstanbul ziyaretinde kaybolduğu 11 gün" de unutulmamış.
Birçoğunu tutku ve keyifle okuduğum yazarlar ve kahramanların yanı sıra ilgimi çeken ancak bir köşede durup kapağını açmadıklarım da var, not alıp sıraya koyduğum bilmediklerim de.
Türkiye'de polisiye edebiyatın oluşmasına ve yerleşmesine katkıda bulunan herkese bir saygı duruşu gösteren Alper Kaya da o isimlerden biri.
Türkiye Polisiye Yazarlar Birliği'nin üyesi ve bu alanda genç yazarları yüreklendirmek için düzenlenen Kristal Kelepçe Ödülleri'nin de jürisinde yer alıyor.
Conan Doyle'un 1887'den 1927'ye uzanan dilimde yazdığı Dedektif Sherlock Holmes ve Doktor Watson'lı roman ve öykülerinin hangi sırayla okunması gibi kronolojik bir sıralama var ki, sadece bunun için bile Alper Kaya'ya teşekkür edilmeli...
(Sabah Kitap, Haziran 2023 sayısında yayınlanmıştır.)

29 Haziran 2024 Cumartesi

Türkiye aşığı saatçi Alman ailenin öyküsü...


Tarih profesörü Serkan Yazıcı, Sultanın Saatçisi- Meyer Saatlerinin Asırlık Öyküsü'nde Türkiye'de yaşayan dede, baba ve torun üç kuşak Alman aileyi anlatıyor. Dünya ve Türkiye'de büyük toplumsal olaylar yaşanırken Meyer ailesinin saatçilikteki devrimleri ve ülkeye yaptığı katkılar ele alınıyor.

Ahmet Hamdi Tanpınar'ın, başyapıtı Saatleri Ayarlama Enstitüsü kitabında dediği gibi; Saatin kendisi mekân, yürüyüşü zaman, ayarı insandır. Bu da gösterir ki, zaman ve mekân, insanla mevcuttur.
İnsanoğlu zamanı anlamaya çalıştı sonra da ölçmek için uğraştı.
Yüzyıllarca su saati, kum saati ve güneş saatleriyle kendine yön bulmaya çalıştı.
Mekanik saatlerin temelleri 14. Yüzyılın başlarında Avrupa'da atıldı.
Değerli madenlerin işlenmesi bu süreci başlatmıştı.
Demirciler, silah-top imalatçıları ve çilingirlerden çıkan ustaların elinden çıkan dev saatler icat edildi.
Kilise ve krallar gücünü göstermek için saatler fırsat oldu.
Katedrallerin kulelerinde, şehirlerin meydanlarında görülen dev saatlerin bakımı, ayarlanması da başlı başlına bir işti.
Takip eden asırlarda saatler, yeni buluşlarla küçüldü, duvarlara, masalara ve nihayet ceplere kadar girdi.
Sanatçıların elinde süslendi, değerli taşlar eklendi.
İslam dünyası da namaz için güneş saatlerini kullanıyordu.

Ancak El-Cezeri gibi astronomi, matematikle uğraşan mekaniği kullanan ilim adamları vardı.
Osmanlı sultanları Fatih'in, Kanuni'nin saat merakı ve ilgisi bilinmektedir.
16. Yüzyılda Osmanlı sultanının müneccimbaşısı olan Takiyüddin Efendi, matematik, astronomi, fizik, optik, mekanik ve tıp konularında kitaplar yazan bir dehaydı.
Mekanik saatleri anlattığı bir eseri de vardır.
İstanbul'da olmasa bile Balkan şehirlerinde meydan saatleri vardır.
Ancak Osmanlı'nın saatlere olan ilgisi, Avrupalı ustaların İstanbul'a yönelmesini sağlar.
Galata semtinde görülmeye başlayan saatçi ustaları bir ekol haline dönüşecektir.
Osmanlı'da modernleşme hamlesinin mimarlarından Sultan 2. Abdülhamid, Almanlarla geliştirdiği iyi ilişkiler sayesinde, imparatorluğu sanayi devriminin atılımlarıyla donatmaya başladı.
Saatlere büyük önem veriyordu, tam da bu dönemde bir Alman çıkageldi.
Gelişinde iki rivayet anlatılır.
Sarayın isteği üzerine Sultan ve imparatorun dostluk çerçevesinde gönderildi.
Diğeri, sarayda çalışmak üzere bir ilana başvuru yaptığı şekildedir.
1876 yılında saat ustası Johann Meyer, İstanbul'a gelir ve sultanını saatçibaşısı olur.
Yıldız Sarayı'nın ayaklı, duvar ve masa saatlerinin dışında saltanat ailesinin cep ve koyun saatleri onun bakımı altındaydı.
2 yıl sonra saraydan ayrılan Meyer İstanbul'u terk etmez ve Galata'da bir dükkan açar.
Günümüze kadar gelen Meyer saatlerinin ilk adımı böylece atılır.
Johann Meyer yalnız saat bakımı ve tamiri yapmaz.
Alaturka ve alafranga saatlerin birleştirdiği bir saat tasarlar.
Bu namaz vakitlerinin de doğru takip edilmesini sağlayan ezani saattir.
Benzer bir sistemle çalışan Hamidiye saatini de tasarlayan Meyer, Sultan'dan Mecidi Nişanı ve İftihar Madalyası alır.
Dolmabahçe'deki meşhur saat kulesinin deniz tarafındaki yüzünde de Johann Meyer'in katkıları vardır.
Ünlü markanın bir sonraki kuşağında ise 1883 İstanbul doğumlu oğlu Emil vardır.
O da endüstriyel saat konusunda büyük işler yapar.
Türkiye'de güvenilir ve bilinir bir markayı uluslararası işbirliğine açarak büyük firmalarla ortaklaşa işler yapar.
Ünlü saat markalarının Türkiye'deki temsilciğini yapar...
Fabrikalarda çalışanların giriş çıkış saatlerini kontrol eden işçi kontrol saatleri, bant sisteminde çalışan fabrikalarda üretim zamanlayıcıları ve kronograflar, vardiya başlaması ve bitişiyle, çay ve yemek molalarını haber veren sinyal saatleri ki okullarda da kullanılıyordu.
İşçi kontrol saati, bekçi kontrol saati gibi işler Meyerler'in Türk ekonomisine katkılarıydı.
Ve babasının ölümüyle işin başına geçen üçüncü kuşak torun Wolfgang Meyer'den dönemin gazeteleri zaman bilgini olarak söz etmektedir.
O da babası gibi İstanbul doğumluydu.
Türkiye'ye ve Türk insanına aşk derecesinde bağlı olan Wolfgang Meyer, saat fabrikası kurarak onlarca usta yetiştirdi.
Alman disiplini ve çalışkanlığı dillere destandı.
Mütevazi kişiliği, entelektüel birikimiyle çok ünlü isimlerle de halkla da arası çok iyiydi.
2. Dünya Savaşı'nda Almanlar yenilince zorunlu sürgüne gönderilmişti.
O zaman bile Türkiye'ye terk etmemişlerdi.
Babası ile birlikte Çorum ve Kırşehir'deki uzun sürgün yıllarında Anadolu insanını tanımış, onların hayatına karışmış ve değerli dostluklar biriktirmişti.
Dedesinden babasından gördüğü üzere Topkapı Sarayı başta olmak üzere değerli saatlerin bakımını ücretsiz olarak bir gelenek olarak sürdürmüştü.
Meyer Saatçiliğin Türk sahipleri de bu işi günümüzde de gönüllü olarak devam ettirmektedir.
4 dilde hazırladığı Topkapı Sarayı Müzesi Saatleri Kataloğu ve İstanbul'daki Güneş Saatleri kitaplarını yıllarca büyük emek harcayarak hazırlayan Wolfgang Meyer'in Namaz Saatlerinin Kullanılması İçin Belirlenen Aletler başlığı ile hazırlanmış Türkçe sempozyum tebliği de bulunmaktadır.

1981'de vefat eden Wolfgang Meyer, dedesi ve babasının yanı başına Feriköy'deki Protestan Mezarlığı'na gömüldü.
Büyük bir katılımın olduğu cenazeden sonra ailesi teşekkür ilanı verdi.
Gazeteler ondan sitayişle söz etti.
Meyer Saatleri günümüzde de onların yetiştirdiği Türk sahiplerinin titizliği ve atılımlarıyla dünyadaki saygın yerini koruyor.
Tarihçi Profesör Serkan Yazıcı'nın arşiv, literatür ve hatıralarla kaleme aldığı çalışması değerli bir eser.
Zamanın felsefesi, insanın arayışları, saatin keşfi gibi tarihsel bilgilerin yanı sıra edebiyatçılardan şairlerden alıntılarla ilerlediği kitabında üç kuşak Alman ailesinin öyküsünü anlatıyor.
Arka planda ise 2. Abdülhamit dönemiyle başlayıp, Meşrutiyet yılları, 1. Dünya Savaşı, Cumhuriyet'in kuruluşu ve gelişimi, 2. Dünya Savaşı, Türkiye'nin 1980'lere kadar gelen inişli çıkışlı yılları kapsayan 150 yıl adeta resmi geçit yapıyor.
Önsüzü kaleme alan Prof. İlber Ortaylı'nın dediği gibi bu kitabı hazırlayanlara teşekkür etmek bir borçtur.
(Sabah Kitap, Mayıs 2023 sayısında yayınlanmıştır.)

İstanbul'un mahzun yılları...

İstanbul'un işgal yıllarına dair anılarını 'İngiliz Komutan Anlatıyor' kitabında aktaran General Harington'ın eseri, tarihimizin en önemli dönemlerinden birini, diğer tarafın gözünden okumamızı sağlıyor.

Birinci Dünya Savaşı'nın bitişiyle Osmanlı toprakları olan vatanımız 1918'de işgal edildi.
Başkent İstanbul dahil her yere Müttefikler el koydu.
Komuta İngiltere'deydi, İtalyanlar, Fransızlar da belli bölgeleri kontrol ediyordu.
O sırada Anadolu ise kaynıyordu, milli mücadele örgütleniyordu.
İşte tam da bu zamanlarda İngiltere, Müttefik İşgal Orduları Başkumandanlığı'na General Charles Harrington'u atadı.
Harrington 1920'den 1923'e kadar süren görevi boyunca önemli olaylara tanıklık edecek, büyük krizlerin, anlaşmaların, restleşmelerin arasında kalacaktı.
Osmanlı Padişahı Sultan Vahdettin'in İstanbul'dan ayrılması, Mudanya Ateşkes Anlaşması, Çanakkale'de karşı karşıya gelen iki ordunun sinir harbine varan restleşmesi, Mustafa Kemal'in askerleriyle patlak verecek savaşın son anda sürpriz bir şekilde engellenmesi, Lozan Anlaşması tanıklığı ve İstanbul'un Türk ordusuna teslim edilmesi gibi kader anlarında görevdedir.
İstanbul'un İşgal Yılları/ İngiliz General Anlatıyor kitabı, General Harrington'un ilk kez tamamı yayınlanan anılarını içeriyor.
Bizim için de önemli bir belge niteliği taşıyan kitap, tarihimizin en önemli dönemini öbür tarafın gözünden okumak, her şeyi daha iyi değerlendirip anlamamızı sağlayacaktır.
Parlak bir asker olan Harrington, savaşta birçok yerde görev yaptıktan sonra gönderildiği Konstantinopolis'te çok mutludur.
Teknedeki yemekleri, Boğaz'a vuran ay ışığındaki geceleri, koruları, erguvanları, anlatır.
Boğaz'ın iki yakası arasında yüzmeyi ihmal etmez.
Burada görmeye değer pek çok şey vardı diye yazar.
Herkes seveceği bir şey bulabilirdi: Av, polo, atıcılık, balık tutma, yatçılık, golf, kriket, hokey, tenis, squach ve niceleri...
İyi bir kulüp ve iyi kafeler.
Son derece dostane bir ruh hali hüküm sürüyordu.
Ancak işler bu kadar basit değildir.
O da bunun farkındadır.

"Sizi şimdi bir BBC spikeri gibi Anadolu'ya götürmeli ve neler olduğunu anlatmalıyım" diyerek bir askerin tanıklığına başlar.
Anadolu'da dalga dalga kabaran büyük bir mücadele vardır. Harrington, savaşın ilk zamanlarını bir asker ve kurmay olarak şöyle değerlendirir:
"Bu sıralarda Yunanlılar hücuma geçti ve biraz başarı kazandılar. O başarıyla yetinselerdi işler çok farklı olurdu ancak başlangıçtaki bu zafer onları öyle coşturdu ki savaştan haberi olmayan, ancak, "Ankara'ya doğru" savaş çığlıkları atan kurmayıyla Kral geldi ve sonrasında gayet yetersiz hazırlıkla, nizamsız ve vahşice atıldılar. Bu durum, gerçek bir asker olan ve onları Sakarya Nehri'nde kati suretle durduran Mustafa Kemal'in kalbindeki ateşi yakmış olmalı."
İngiliz General, Büyük Taaruz'dan sonra savaşın galibi Ankara hükümetiyle Mudanya'da pazarlığa oturur.
Karşısında daha sonra Cumhurbaşkanı olduğunda da birbirleriyle mektuplaşacağı General İsmet Paşa vardır.
Onların Çanak dediği Çanakkale'ye dayanan Türk askerine karşı gerekirse savaşması istenir.
Bir kez mağlup oldukları yer onlar için önemlidir.
Harrington, Londra'daki hükümetin savaşa girmesini emreden telgraflarla barış görüşmeleri ve müzakereleri sürdürdüğünü, hem Mudanya'da hem de Çanakkale'de az daha savaşın başlayacağı anları ayrıntılarıyla anlatır.
Londra'daki hükümetin düşmesinin ardından, kariyerinin mahvolduğunu kendisinin Genelkurmay Başkanlığı ya da Feldmareşal ünvanlarına bu yüzden kavuşamadığını belirtir.
Ve bunları umursamadığını barış için feda ettiğini yazar.
100 yıl önce bugünlerde gözbebeğimiz İstanbul hâlâ işgal altındaydı.
4 yıl 10 ay 23 gün süren esaret, 6 Ekim 1923'te sonlandı.
Harington'un kitabını o günleri unutmamak ve bir daha yaşamamak için okumalıyız.
(Sabah Kitap, Nisan 2023 sayısında yayınlanmıştır.)

Rasathanenin sarsıntılı tarihi...


Kandilli Rasathanesi toplumun güvendiği ve itibarlı bir yer haline gelinceye kadar neler yaşadı? Prof. Dr. Mustafa Aktar, Rasathane ile Bilimde Yüz Elli Yıl kitabında tarihi kurumu mercek altına alıyor.

İnsanoğlunun en büyük mücadelesi doğayla oldu.
Gökyüzüne ve yeryüzüne bakıp başına gelenleri anlamaya çalıştı.
Hiç kuşkusuz en büyük merakı ve korkusu da oydu.
Güneş ve ay tutulmaları, güneşteki patlamalar, yıldızlar, gezegenler...
İklimsel döngüler; fırtına, yağmur, kar, seller...
Ve en acımasızı depremler...
6 Şubat'taki çifte depremin ruhumuzda açtığı yaralar çok taze, daha 1999'daki Gölcük bile hâlâ tüm acısıyla zihinlerimizde duruyor.
Kandilli diye başlayan her haber içimizi hoplatıyor, rasathane artık hayatımızın bir parçası.
Bu kurum tarihi boyunca toplumun güvendiği ve itibarlı bir yer haline gelinceye kadar neler yaşadı...
Bu sorunun cevabını ve daha fazlasını deprem uzmanı Boğaziçi Üniversitesi öğretim üyesi Profesör Dr. Mustafa Aktar veriyor.
Ulusal Sismik Ağ Projesi'ni yürüten Prof. Aktar, Rasathane ile Bilimde Yüz Elli Yıl kitabıyla Kandilli'nin tarihini ele alıyor.
Kitap; anılar, bilgiler, teknik, bilimsel veriler gibi sadece uzmanların anlayacağı bir metin değil, kendi deyişiyle; rasathane-bilim-toplum üçgeninde yerel boyuttan küresel ölçeklere, bireysel duyarlılıklardan siyasi paradigmalara uzanan geniş bir yelpazeyi kapsıyor.
Bu yüz elli yılda hem dünyada hem de bizdeki isyanlar, toplumsal olaylar, savaşlar, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçişteki sancılar, kültürel ve ekonomik değişimler rasathaneyi de etkiliyor.
Prof. Aktar, akademisyen titizliği, kapsamlı arşiv çalışmasıyla bir avuç insanla yola çıkan rasathanenin bugün geldiği noktayı anlatıyor.
Meraklı okuru bilgilendirmesi de cabası.
Kitabın arka planına yerleştirdiği tarihi olayları, bilim adamlığıyla harmanlayıp, bir edebiyatçı gibi üslubuyla zenginleştiriyor.
1577'de Sultan III. Murad'ın emriyle kurulan İstanbul Rasathanesi dünyada sayılı örneklerden biridir ve o döneme göre büyük bir adımdır.
Ortaçağ'da astronomi bilimi en çok İslam dünyasında gelişmişti ve en büyük deneyim bu coğrafyada birikmişti.
Başınada müneccimbaşı ünvanıyla anılan bir bilim adı Takıyyüddin Efendi getirilir.
Ancak, sadece bizde değil Avrupa'da bile şüpheyle karşılanan ve 'bilim ve din ikilemi' tartışmaları yüzünden iki yıl sonra kapatılan rasathane içindekilerle topa tutulup yok edilir.
Ve rasathane yaklaşık 300 yıl sonra sessiz sedasız bir salname ile yeniden açılır:
İşbu Rasathane 1868 sene-i miladiyesine müsadif olan 1285 sene-i hicriyesinde tesis buyurulmuş ve âlât ve edevâtı Avrupa'nın fabrikalarından mübâyaa olunmuştur.
Adı Rasathane-i Âmire olur ve başına Aristidi Coumbary getirilir.
İlk yeri Beyoğlu'ndaki İstiklal Caddesi olan rasathane uzun yıllar burada kalır.
Bir ara Mekteb-i Sultani (Galatasaray Lisesi) bahçesine taşınması söz konusu olur.
Daha sonra Maçka'da bir yere taşınır ve Osmanlı'nın son döneminde İcadiye Tepesi'ne yani
Kandilli'deki bugünkü yerine kalıcı olarak yerleşir.

Başlarda hava durumu yani meteoroloji, gökyüzündeki gözlemler öne çıkar.
Takvimlerin ve zamanın belirlenmesinde rol alır.
Hele alaturka saatten alafrangaya geçişteki tartışmalar, gelenekselden evrenselliğe giden yolda dünyada ve bizdeki yansımalar kitabın en güzel bölümleri arasında.
Sultan Abdülaziz'in emriyle Osmanlı'da saatlerin doğru ayarlanması için öğlenleri 00:00'da Tophane'den bir top atılması gibi ilginç olaylar yaşanır.
Bugün kullanmakta olduğumuz Greenwich saat dilimleri sisteminin kabul edildiği toplantıda Osmanlı devleti de temsil edilir.
Tabii ki rasathaneyi danışma ve bilgilenme seviyesine getiren depremler olacaktır.
10 Temmuz 1894'te İstanbul büyük depremle sarsılınca en büyük iş rasathaneye düşer.
Büyük korkuyu ve söylentileri yatıştırmak için açıklamalar yapar, yurtdışından uzman getirerek raporlar hazırlatır.
Ve zaman içinde sismometreler başta olmak üzere teleskoplar ve bilimsel aletlerle zenginleşen rasathane, onlarca bilim adamının özverili çabalarıyla özellikle Cumhuriyet dönemindeki atılımlarıyla bugün saygın bir yer kurum haline gelir.
"Hocam deprem olacak mı?, Kuyrukluyıldız bize çarpacak mı?, Güneş patlaması bizi de patlatacak mı?, Gezegenler bir hizada hizalanınca dünya savaşı çıkacak mı?, Tsunami İstanbul'u yutacak mı?, İklim değişince Marmara Denizi çöl olacak mı?... gibi vatandaşın korku ve söylenti bile olsa her türlü sorusuna yanıt verilir.
Kandilli Rasathanesi'nin Osmanlı- Türk aydınlanmasının bir eseri olduğu belirten Mustafa Hoca'nın tespiti 150 yılı özetliyor:
"Rasathaneler özünde bilim için oluşturulmuş birer gözlem laboratuvarlarıdır. Ancak tarih boyunca bunun çok ötesinde bir anlam taşımışlardır.
Bunun sebebi, bazı kritik dönemlerde, evrene bakış açımızı değiştiren, toplumların en yenilikçi ve hatta en devrimci düşüncelerini üreten kuruluşlar arasında yer almalarıdır.
Gün gelmiş insan aklının ulaştığı en üst noktayı simgelemiş ve gün gelmiş şeytani düşüncelerin yeşerdiği bir sapkınlık yuvası olarak kabul edilmişlerdir."
(Sabah Kitap, Mart 2023 sayısında yayınlanmıştır.)