Savaşın stratejisi

Dünyanın başına gelen en büyük küresel felaketi ayrıntılarıyla kaleme alan İngiliz gazeteci ve askeri stratejist Basil Liddell Hart'ın 1. Dünya Savaşı kitabı yeni baskısıyla piyasaya çıktı

Geride bıraktığımız yıl Birinci Dünya Savaşı'nın 100. yılıydı.
1914'te başlayıp 1918'de biten savaşın her cephede, her ülkede ayrı ayrı hikayeleri var. 2014 yılı boyunca dünya bu acı olayı filmler, kitaplar, söyleşiler ve konferanslarla andı. Bu yıldan başlayarak dört yıl boyunca yeni anmalara tanık olacağız.
Geçen pazar Osmanlı'nın en büyük cephelerinden biri olan Sarıkamış Harekatı'nın 100. yıl dönümüydü. 22 Aralık 1914'te başlayıp 5 Ocak 1915'e kadar süren harekatta kısa bir sürede yaklaşık 60 bin Mehmetçik neredeyse tek kurşun atmadan o dağlarda donmuştu. Türkiye'nin dört bir yanından gelen onbinlerce kişi, askerlerin geçtiği o yoldan yürüyüp o acı günleri unutmadığını gösterdi. Birkaç ay sonra da Çanakkale Savaşı'nın anmaları başlayacak.
Dünyanın başına gelen en büyük küresel felaketi ayrıntılarıyla kaleme alan İngiliz gazeteci ve askeri stratejist Basil Liddell Hart'ın Birinci Dünya Savaşı adlı kitabı yeni baskısıyla piyasaya çıktı.

20. yüzyılın en büyük askeri dehalarından biri kabul edilen Hart, Birinci Dünya Savaşı'nda yaralandıktan sonra cephe gerisinde görev yapmış bir isim. Savaş Bakanlığı'nda özel danışmanlık da yapan Hart, İkinci Dünya Savaşı Tarihi kitabı dahil 30 kitap yazdı.
Hart, büyük bir özverinin ve çalışmanın ürünü olan çalışmasında haritalar, kişiler, resimler ve en ince ayrıntısına kadar, adını bile duymadığınız cepheleri anlatıyor. Hart, 19. yüzyılda yaşayan ve Savaş Üzerine adlı kitabıyla çağdaşlarını, meslektaşlarını ve askeri tarihçileri derinden etkileyen Prusyalı general ve askeri düşünür Clausewitz'in "Zaferin bedeli kandır", "Harpte tek bir amacımız vardır: Muharebe" ilkelerinden farklı bir tezi savunuyordu.
İngiliz yazar Hart, Clausewitz'in ele aldığı gibi savaşı sadece taktik yönden değil, dolaylı bir strateji geliştirilmesini önererek yirminci yüzyılın tartışılan bir askeri tarihçi ve düşünürü oldu. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından Kerim Bağrıaçık'ın çevirisiyle yayınlanan kitapta, Hart, entelektüel bir askerin analitik yaklaşımı ile kendi tecrübelerini birleştirdiği yorumunda makineli tüfek, uçak, zehirli gaz, denizaltı ve geliştirilmesinde bizzat rol oynadığı tank gibi devrimsel yeni icatların etkisini; makineleşmiş orduların tarihteki bu ilk karşılaşması sırasında etten kemikten insanların çektikleri azabı ve oluşan çıkmazı aşmaya çalışan stratejistlerin kararlarını masaya yatırıyor.

(Sabah Kitap Aralık 2014 sayısında yayınlanmıştır.)

Alzas'da tatlı bir huzur

Heidi çizgi filmlerinden fırlamış bir kasaba burası. Adı Riquewihr. Ortaçağ'dan izlerin hala korunduğu bu şirin yerin tarihi 1291'e kadar gidiyor. Turistlerin uğrak yeri olan bölgeyi korumak için yapılan hendekler, kalenin rampaları yerli yerinde duruyor.

Baştan söyleyelim kızmaca darılmaca yok. Bir yere gittiğinizde derler ya, "Yediğin içtiğin
senin olsun, bize gördüklerini anlat." 
Bu öyle bir yazıdır, yemeyi içmeyi şehvetle severim, hatta kendi çapımda gurme bile sayılırım. Ama benimki Edirne'den öteye gitmez. Yani ben buraların meraklısıyım. Gelelim meselemize. Geçen ay Fransa'nın Almanya sınırındaki hatta İsviçre'ye de bir yandan komşu Alzas bölgesindeydim... Paris, Marsilya, Toulon, Lyon'u görmüştüm. Akdeniz sahilindeki şehirler köyler arasından geçerek jet sosyetenin gözdesi Saint Tropez'de acayip havalı bir otelde kalmışlığım da vardı. Ancak Alzas bölgesi farklı bir yer. Başkenti de Strasbourg... 
Yeri gelmişken bölgedeki Türkler'in en büyük şikayetini de aktaralım: Türkiye'deki havayolları buraya direkt uçmuyor. THY 2007'ye kadar sefer yapmış sonra da bırakmış. Buraya ulaşmak için iki yol var. Ya Almanya'nın Stuttgart kentine uçup otobüsle ulaşacaksınız. Ya da bizim yaptığımız gibi üç ülkenin ortak kullandığı Basel'deki EuroAirport Havaalanı'na gideceksiniz. Mulhouse kapısından Fransa'ya, Freiburg'tan Almanya'ya, Basel'den de İsviçre'ye çıkış yapılıyor. Havaalanından St. Louis istasyonuna beş dakikalık otobüs yolculuğundan sonra trenle Strasbourg 1.5 saat sürüyor. 

Strasbourg'un tam merkezindeki Norte Dame Katedrali bin yıllık bir ibadethane. Kentin her yerinden görünüyor, ona göre yön tayin edebilirsiniz

Burası Brüksel'le birlikte Avrupa Birliği'nin başkentlerinden biri belki de birincisi... Adını basından çok sık duyduğumuz Avrupa Konseyi, Avrupa Parlamentosu burada. Türkiye'deki iç hukuk tüketildikten sonra başvurulan son adres olan Avrupa İnsan Hakları Merkezi'ne de ev sahipliği yapıyor. 1988'de UNESCO tarafından Dünya Mirasları Listesi'ne dahil edilen kent bir öğrenci bölgesi aynı zamanda... Adım başı rastlanan üniversiteler, dil okulları ve kolejleriyle başka bir yer burası... Zaten benim de gidiş amacım oydu... 
Ancak orada tanıştığım gazeteci Fahri Ekmekci ve eşi Gülboy sayesinde harika bir tatile dönüştü ziyaretimiz... Tarih boyunca bir Almanların bir Fransızların olmuş Alzas bölgesi... En son 2. Dünya Savaşı'ndan sonra Fransızlar'da kalmış ancak yer ve bölge adlarının çoğunda Alman etkisi hâlâ hissediliyor. Almanca vatan anlamına gelen Heim kelimesiyle biten yer adlarına hiç dokunulmamış. Zaten iki kültürün etkilerini taşıyan bölgede Alsazca dili de konuşuluyor... Üzüm ve şarapçılık çok eskilere dayanıyor buralarda... Çevredeki bir Nazi Kampı ki burayı sonra yazacağım... Tarihi manastır, şato ve şirin Ortaçağ kasabaları ve yeşilliğiyle kesinlikle görülmesi gereken bir yer. Kentin sakinliği, ulaşımın rahatlığını da ekleyelim. 
Son söz: "Bir tatlı huzur almaya geldik Strasbourg'tan..." 

Ortaçağ şatosu Haut- Koenigsbourg Alzas'ın verimli topraklarına tepeden bakan bir yerde kurulmuş. Tarihi 1400'lü yıllara ve Habsburg sülalesine dayanıyor. Mustafa Kemal askeri ateşe iken bölgedeki bir hastanede tedavi görmüş ve burayı da ziyaret etmiş. İmzaladığı ziyaretçi defterini Fahri Ekmekçi gazetesinde yayınlamış.

KARŞI YAKA ALMANYA
Birçok insanın işyeri Strasbourg'da olmasına rağmen Almanya'da oturuyor. Tıpkı İstanbul'un Anadolu yakasında oturup Avrupa'da çalışanlar gibi... Almanya'nın Kehl Kasabası'nı Rehn nehri ayırıyor. Yürüyerek bir saatte ulaşmak mümkün. Köprünün tam ortasında durup iki ülkeyi ayıran sınırdan bakıp da Kehl'deki iki minareli camiyi görünce "Tamam Almanya'ya geldik" diyorsunuz. Her yerde Türk'e rastlamak mümkün desem ilginç olmaz herhalde. Yemek sektörü başta olmak üzere birçok iş kolunda başarıyla çalışıyorlar. 

Azize Odil Manastırı (Saint Odile) Hıristiyanlar için önemli bir yer. Bin yılında yaşamış azizenin ovaya tepeden bakan manastıra gelenler hacı oluyor ve kutsal sudan içiyor.

Fahri Ekmekçi ve eşi Gülboy 40 yıldır Fransa'da yaşıyor. Çifte vatandaş Ekmekçi, Galatasaray Lisesi ve Siyasal'ı bitirdikten Strasbourg'a yerleşip evlenmiş. Eşi yedi yaşından beri orada... Serbest gazetecilik ve turizm işiyle uğraşıyor. Objektif adlı gazetesini üç ülkedeki Türkler'e dağıtıyor. Bizi Schherwiller kasabasındaki ünlü bir restorana götürdüler: La Couronne. Ünlü yemekleri Tarte flambee'den tattık. Daha doğrusu her bir çeşidiyle nefes alamaz hale geldik.

(Sabah gazetesinin Tatil ekinde yayınlanmıştır. 13 Ağustos 2014)

Yaşadıklarımdan öğrendiğim bir şey var*

Modern zaman gurularının tavsiyeleriyle kuşatılmış vaziyetteyiz.
Bir adları da var: Yaşam koçları.
 Kitapları onlarca baskı yapıyor, konferansları büyük ilgi görüyor, gazete ve TV'lerde söyleşilerden geçilmiyor. Batı'nın bireysel dünyasından kaçıp yeni arayışların peşine düşenlerin bizde de kuşkusuz bir karşılığı var.
Türkiye'nin yüzde 60'ı artık kentlerde yaşıyor ve epey bir zamandır modernizmin hastalıklarıyla uğraşır durumdayız. Etkileri her yerde hissediliyor. (Meraklısına not: Prof. Hasan Bülent Kahraman uzun süredir gazetemizde bu geçişin sancılarını çok önemli tespitlerle ele alıyor.)
Şimdi ithal guruların yerli versiyonları hayatımıza nüfuz etmeye başladı.
"Sabah erken kalkın, gülümseyin, pozitif olun, ceketiniz sizi ele verir."
"Ferrari'sini satan bilge gibi olun, hayallerinizi gerçekleştirin."
Bunların hepsi kabulüm zaten Madridli bir üniversiteliyle İzmirli yaşıtı ya da Paris'teki bir beyaz yakalıyla İstanbul'daki mevkidaşı aynı sorundan muzdarip.
Hele iletişim çağının getirdiği yeni sorunlar da üstüne binince durum fena halde Bulutsuzluk Özlemi'nin şarkısı gibi oluveriyor:
"Hiçbir kere hayat bayram olmadı ya da
Her nefes alışımız bayramdı
Bir umuttu yaşatan insanı."
(Tereddüt ediyordum ama söylemesem içim rahat etmeyecekti. Bu yaşam koçlarının sözlerini sürekli tekrarlayıp duranlardan da gına gelmiş durumda.)
Oysa toplumda, belki de ailemizde rol modeli olacak, örnek alınacak ne çok değer var...
Bunlardan biri de Prof. Dr. Semavi Eyice...
Ahmet Hamdi Tanpınar'ın "Kendimizi bilmediğimiz için dünyayı anlayamıyoruz" tespitinden yola çıkarsak ne yazık ki değer de bilmiyoruz.
Semavi Eyice Kitabı: İstanbul'un Yaşayan Efsanesi'ni okurken 92 yaşındaki bu değerli insanın incitildiğini, küstürüldüğünü ve şimdi bir köşede tarihi eser muamelesi (bunu bizzat kendi söylüyor) gördüğünü anlıyorsunuz. Nehir söyleşiyi yayına hazırlayan Selim Efe Erdem iki buçuk yılda ortaya çıkan ve bin saati aşkın ses kaydından ortaya çıkan kitabında neler olduğunu şöyle özetliyor:
"Semavi Eyice'yi bazen sultanların düğün şenliği düzenlediği Fenerbahçe çayırında neşeyle uçurtma uçuran çocuk, Papaz Mektebi'nde Osmanlıcayla ilkokula başlayan Cumhuriyet öğrencisi, 2. Dünya Savaşı'nda İstanbul-Berlin trenindeki tek yolcu olarak bir üniversiteli, İngiliz uçakların bombaladığı ve sekiz kişinin öldüğü bir Alman ailenin evinden şans eseri sağ çıkan genç bir aşık, konferans için bulunduğu Amerika'daki ünlü bir seri katilin elinden dikkatiyle kurtulan bir akademisyen, askerde bile bıyığını kesmeyen 'alışkanlıkları olan bir adam', 68 kuşağı olaylarında fakülte kapatan bir dekan vekili, Anadolu ve Trakya'yı karış karış gezen bir sanat tarihçisi, İstanbul'daki sayısız tarihi cami, eski ev ve meydanı yok olmaktan kurtarmış bir koruma kurulu üyesi, 12 Eylül darbesinin kudretli paşası Kenan Evren'i mahkemeye veren bir Türk Tarihi Kurumu üyesi, Bizans kürsüsü kuran ve İslam Ansiklopedisi için 30 yıl çalışan bir İstanbul bilgesi, İstanbul ve Bizans üzerine 30 bin nadide eseri bir araya getiren bir kitapsever, 60 yıllık bir eş, baba ve dedede bulacaksınız."

VERGİ VERECEKSİNİZ Öyle bir hayat ki ne olması gerektiğine Galatasaray Lisesi'nde okurken 12 yaşında karar veriyor. 1922 doğumlu Semavi Eyice 1934'te Cerrahpaşa'da o zamanlar Avratpazarı denen bölgede Konstantin surları civarındaki ünlü Arkadius sütununu aramaya başlıyor. Sütun yok ama kaidesini ahşap bir evin bahçesinde soruşturarak buluyor. Neden tarihimizi yabancılardan öğrenelim diyerek sanat tarihçisi olmaya karar veriyor.
Sanat tarihinin en seçkin uzmanlarının Avusturya ve Almanya'da olduğunu öğrenince 1943'te öğrenci olarak gidiyor. Almanya'da 2. Dünya Savaşı'nın en korkunç dönemlerini yaşıyor.
Bombardımanlarda arkadaşlarını yitiriyor ama hiçbir şey onu öğrenme azminden geri bırakmıyor.
O dönemlerde savaşta tarafsız kalan Türkiye sonlara doğru Almanya'ya savaş ilan edince ortada kalıyor. Ve 1945'te zorlukla olsa önce Danimarka'ya oradan da Ankara'nın kiraladığı bir gemiyle Türkiye'ye doğru yola çıkıyor. Türk Yahudiler'in de bulunduğu gemi bir ay sonra Türkiye'ye ulaştığında hoşgeldin sürpriziyle karşılaşıyor.
"Vergi vereceksiniz" deniyor. Çünkü mevzuat hazretleri, Türk konsolosluğu olan bir ülkeden vizesiz geldikleri için ceza öngörmektedir. Halbuki Eyice üç yıldır savaşta olan Almanya'da neler neler yaşamıştır. Kaldığı ev bombardımanla yok olmasına rağmen hayatın iki günde nasıl düzene girdiğini, o meşhur Alman disiplininin her alanda tıkır tıkır işlediğini görmüştür.

Ah unutmadan, fazlalık diye Berlin garında bıraktığı kitap dolu bavulları da tam dört yıl sonra İstanbul'a ulaşmış. 1948'de asistan olarak başladığı öğretim üyeliği hayatı 2000'lere kadar süren Yenice'nin üniversitedeki yılları da bu işler yalnız Türkiye'de olur dedirtiyor.
Çekişmeler, dedikodular, siyaset, kişisel ilişkilerle mevki sahibi olanlar resmi geçit yapıyor. Eyice İstanbul'dan sonra Anadolu ve Trakya'da kazılar yapar onlarca eseri gün ışığına çıkarır. O da yetmez Balkanlar'da bile sayısız eserin yok olup gitmesini önlemiştir.
Semavi Eyice pırıl pırıl hafızasıyla öyle ayrıntılar veriyor ki bu kadar da olmaz diyorsunuz. Kitabı yayına hazırlayan Selim Efe'ye bunu da sordum. Ayrıntıları verirken bir yardım aldı mı diye.
 "Hayır, her biri hafızasında sanki dün yaşanmış gibi duruyordu" dedi.
İşte 32 yıl öncesinden buruk bir anı: 12 Eylül darbesinin generali Kenan Evren, Türk Tarih Kurumu'nda tasfiyeye girişir. Semavi Hoca'ya birlikte Prof. Dr. Halil İnancık'ı çıkarır. Tam bir gün sonra Semavi Eyice, Kenan Evren'le karşı karşıya gelir.
- Paşam, kurulda değişikliklere gittiniz, neden böyle bir tasfiye.
- Gençleştirdik efendim kurumu.
- Paşam ben ihtiyar mıydım, 50'li yaşlardaydım. Yerime de benden 10 yaş büyük bir ismi üye yaptınız.
Dört yıl sonra İnancık'la tekrar üye yapılır. Ama Semavi Eyice, Cumhurbaşkanı Evren'i mahkemeye verip niye atıldığı sorar. Sen misin hakkını arayan...
Alman Arkeoloji Enstitüsü'nün asil üyesi, Fransız devlet nişanı Legion d'Honneur sahibi, Belçika Kraliyet Akademisi üyesi Semavi Eyice, hem Tarih Kurumu'ndan hem de Anıtlar Kurulu'ndan atılır... Eyice Hoca, aynı zamanda büyük bir arşivin de sahibi ve dünyada İstanbul üzerine hangi kütüphanede ne var hepsini biliyor.
Sanat tarihçisi Prof. Dr. Yıldız Demiriz mezuniyet tezini Eyice'ye verir. Geri aldığında kırmızı kalemle işaretli bir yer vardır.
"Bu kitabı nerede gördün" diye sorar. Çünkü kitap Türkiye'de yoktur ve Eyice'de bunu en iyi bilendir. Semavi Eyice 12 yaşında oluşturmaya başladığı 40 bine yakın kitap arşivini İnan Kıraç'a devreder. Arşivi Suna ve İnan Kıraç Vakfı İstanbul Araştırmaları Enstitüsü'ndedir.
2011'de Cumhurbaşkanlığı Kültür ve Sanat Büyük Ödülü'ne layık görülen Semavi Eyice sitemini ona çok yakışan bir üslupla yapıyor:
 "Vakt-i zamanında Şair Eşref şöyle söylemiş:
 Devr-i mutlakiyette konuşmak suç idi.
 Vakta ki devr-i meşruiyet geldi.
Söyletirler önce adamı sonra belletirler anasını..."
Semavi Hoca yaşadıklarını ve başına gelenleri kendisine yapılan muameleyi anlatırken sözünü esirgemiyor, bazen çok öfkeli bazen de aman sende tadında anlatıyor ama geride tek bir his kalıyor: Niye biz böyleyiz.
(Ataol Behramoğlu) *


ELEŞTİRİLERDEN BİR KİTAP DAHA ÇIKAR MI?

Renkli bir hayat yaşayan Semavi Eyice'yle Bizans, sanat tarihi, İstanbul başta olmak üzere değişen kentlerin durumunun yeterince ele alınmaması kitaba yapılan en büyük eleştirilerden. Selim Efe'ye bunu sordum. "Bir tek hatırlatma yapmama izin verin: Bu kitap, Bizans Sanat Tarihi uzmanı Semavi Eyice biyografisi. Dolayısıyla biyografi olduğu için, Bizans'tan veya güncel meselelerden daha çok Semavi Eyice'nin 'Nasıl dünyanın sayılı Bizans Sanat Tarihi uzmanlarından biri' olduğunu, yani hayat öyküsünü anlatıyor. Ama bunu yaparken, belki ayrı bir kitapçık olacak kadar Bizans ve İstanbul'u da anlatıyor. Tam 200 kez Bizans, 84 kez sanat tarihi, 804 kez İstanbul geçiyor kitapta. İstanbul'un tarihi kent mimarisi ve dokusunun ne zaman ve nasıl bozulduğu, iki İstanbul arasındaki farkın ne olduğu, hatta Taksim'e cami yapımından Ayasofya'nın ibadete açılmasına kadar çok sayıda güncel meseleye de yer veriliyor." Eleştirilere kısmen katılıyorum ancak ben insani yanını daha çok önemsedim. Belki Selim Efe ikinci kitabını da sanat tarihi ağırlıklı hazırlar...

DEĞERİ İLERİDE DAHA ÇOK ANLAŞILACAK

Prof. Dr. Ali Birinci'nin onun için söyledikleri belki de her şeyin özeti gibi: Semavi Eyice Hoca gibi, işini aşk ve şevk ile yapan insan zor bulunur. Bir aşkın peşinde koşmuş bir ömür boyu. İnsanlar aşkları kadar büyüktür. Semavi Eyice de ilim, İstanbul ve kitap aşıklarından biri olarak hep anılacak ve hatırlanacak. Artık, yeni bir Semavi Eyice de çıkmaz. İstikbalde de değeri çok daha iyi anlaşılacak.
(Sabah Kitap'ın Kasım 2014 sayısında yayınlanmıştır)

Tanpınar'a geç kalmayın

O dizeleri gördüğümde çarpılmıştım, ortaokul öğrencisiydim ve hiç unutmadım...
"Ne içindeyim zamanın
 ne de büsbütün dışında
yekpare bir anın
parçalanmaz akışında"
Ahmet Hamdi Tanpınar (1901-1962) bilmece gibiydi, bendeki bana bir şey söylüyordu ama anlam verememiştim...
Hayat önümde çok uzun görünüyordu okuyorduk ancak daha nicesi şair, romancı, tarihçiyle tanışmama çok vardı. Savrula savrula, düşe kalka ışığa doğru ilerliyordum.
Amcamın o dönem bu muhteşem dizeleri yazan adamı da zikrederek, "Okumayı seviyorsun ancak yaşadığın toprakları ihmal etme ve onu da oku" uyarısı hep aklımın bir köşesindeydi.
 Ancak Tanpınar'la buluşmayı hep erteledim, ona bir türlü sıra gelmedi.
 Sonra birdenbire Saatleri Ayarlama Enstitüsü'nü okumaya başladım, nasıl da kızmıştım kendime. Niye bu kadar erteledin ve geç kaldın...
 Daha ben doğmadan yaşayıp ölmüş üstad bir şiirinde sanki bunun da yanıtını vermişti.
"beni affet
 kaybetmek için erken
 sevmek için çok geç."
Geç değildi, usulca o kapıdan içeri girdim ve tarifi imkansız bir mutlulukla kitaplarını okudum... Huzur, Sahnenin Dışındakiler, Mahur Beste, Aydaki Kadın, Beş Şehir, Hikayeler...
Hayatı, düşünceleri, sohbetleri de bir kenarda kalmamıştı, o kitapları da elden geçirdikten sonra duruldum...
Okuduklarım, düşüncelerim bir anlam kazanmıştı. Onun çok sevdiği ve kullandığı sözcükle "istikametini" bulmuştu.
"Nereye aitiz sorusuna hem Doğu'dan hem de Batı'dan bakmayı bilmiş, ikisini harmanlamış ve "geçmiş de benimdir gelecek de" demiştir.
Ve bu tezin altyapısını da çok sağlam kurmuştur: "Değişerek devam etmek, devam ederek değişmek."
Oğuz Demiralp, "Tanpınar'a Biraz Huzur Verelim" kitabında çok değer verdiği, hayran olduğu Ahmet Hamdi Tanpınar için tam da üstadın kuracağı bir cümleyle bu duruma işaret ediyor: "Zamanı çok sonra, ne yazık ki ölümünden sonra geldi."
Yaşarken değeri bilinmeyen Tanpınar, "sükut suikastına" uğradığını söylüyordu. Her büyük düşünce adamı gibi çağının çok ötesine bakmış ve anlaşılamamaktan yakınmıştı. Boşa geçmiş bir hayat değildi onun ki; sorumluluklarını bilen, doğduğu toprağın geçmişine her yönüyle hakim ve hayran aynı zamanda geleceği de o derece önemseyen dert edinen gerçek bir aydındı...
Kısır çekişmelerin arasında kalmaktan yakınıyordu. Sağcılara da solculara da yaranamamıştı. Etkilendiklerinin tanığı olduğunu ve eserlerini yüzeysel okunarak değerlendirildiğini söylüyordu... Bir yandan "Nasıl olur da dünyanın en meşru hakkı olan kendi dilinde dua etmeği bile kendimize yakıştıramıyoruz" diye yakınırken bir yandan da geleceğe bakar: "Tek ümidimiz bir Avrupa Birliğidir."
Prof. Besim F. Dellaloğlu, Moderleşmenin Zihniyet Dünyası (Bir Tanpınar Fetişizmi) kitabında, Tanpınar'da Türkiyeli bir Rönesans, Reform ve Aydınlanma'nın imkânlarını bulduğunu ve bunun da Türkiye modernliğinin entelektüel temellerini oluşturabileceğini söyler.
Tanpınar'ın "Kendimizi bilmediğimiz için dünyayı anlamıyoruz" ya da "Bize çalışmanın heyecanı lazımdır. Ancak o heyecan Türkiye'yi zihnimizin malı yapabilir" sözlerini başka nasıl anlayabiliriz ki...

Yarım yüzyıl önce "Bir neslin halledeceği davaları nesilden nesile havale eden, en basit meseleleri bir türlü atlanamayan eşikler haline getirmişiz" diyen Tanpınar haksız mıdır?
Sahnenin Dışındakiler romanında "İstanbul mahalleleri, yirmi, otuz senede bir çehre değiştire değiştire yaşarlar ve günün birinde park, bulvar, yol, sadece yangın yeri, 'hali arsa' geleceğe ait çok zengin ve iç açıcı bir proje olmak üzere birdenbire kaybolurlar" saptaması yaparken şaşırmak mümkün mü?
Makaleleri ve konuşmalarının yer aldığı "Yaşadığım Gibi" kitabını yayına hazırlayan Prof. Dr.Birol Emin'in saptaması çok yerindedir: "Farz-ı muhal olarak, yeri Türk edebiyatının güzellik namına başka bir eseri olmasaydı yalnız Tanpınar ve onun eserleri bu edebiyatın nasıl yaratıcı bir kudrette olduğunu ispat etmeye kıfayet ederdi."
İstanbul onun için bir sevgiliydi, hele ki Boğaziçi.. Oğuz Demiralp "Boğaz'da bir kayık olmaya bile razıydı" diyor. Ancak 1958'de "İstanbul'un güzelliklerine kendimi daima teslim ettim"diyen Tanpınar'ın devamındaki sözlerini de kulak ardı etmeyelim derim: "Asrımıza gelecek asırda kulak verenler, belki de tek bir çığlık işiteceklerdir: "Güzel öldü, İyi niyetimizle güzeli öldürdük, vah bize...Güzelle beraber insanı öldürdük."Modern trajedinin şimdi bize o kadar çeşitli gelen korosunun gelecek zamanlara kalacak asıl feryadı, korkarım, bu olacaktır."
Eski bir hapishaneden bozma rutubetli bir odada yaşayan, geçim derdi çeken hep parasız ancak zamanın çok ötesinde bir edebiyatçı demek az bence bir düşünürdü. Kitapları 40'a yakın dile çevrilen önemi artık uluslararası camiada bilinen Tanpınar'ın ruhu sanırım çok mutludur...
Tanpınar'ın entelektüel bir hava atma aracı olduğundan yakınan Oğuz Demiralp, ondan yararlanılmasını istemekte haklıdır. Tanpınar'a biraz huzur istemesini de ben bir dosta, sevgiliye olan düşkünlüğü olarak anladım ve destekledim.
Sözün özünü de Oğuz Demiralp versin: "Tanpınar, birinci sınıf romancı, birinci sınıf öykücü, birinci sınıf şair, birinci sınıf denemeci, birinci sınıf eleştirmen, birinci sınıf yazın tarihçisidir."
Tanpınar'a geç kalmayın...
(Sabah Kitap eki Ekim 2014 sayısında yayınlanmıştır...)

Her kitabıyla küllerinden doğan yazar

Hikayeleri basit ama bir o kadar da karmaşıktır. Karakterleri de sıradandır. Derin diyaloglar, samimi, sağlam ilişkiler derken birden bire tempo hızlanır.
Vahşi hayvanların acımasızca iktidar savaşı verdiği bir belgesele dönüşüverir.
Güçlü olan ayakta kalacaktır. Ancak birden araya girer, itirazı vardır; "böyle gelmiş böyle gitmez" diye haykırır düzene.
O acımasız dünyanın içinden gelen biri olarak her zaman parayı ve iktidarı elinde tutanın kazandığını çok ama çok iyi bilir. Ama bazen pireler de filleri yutuverir.
Gizli servislerin soğuk savaş yıllarında yetişen John Le Carre geçen hafta vizyona giren İnsan Avı ile yine ortaya çıktı.
Soğuk Savaş'ın bitişiyle Demirperde de yıkılınca artık bitti gözüyle bakılan 83 yaşındaki Le Carre aradan geçen 25 yıla rağmen Anka Kuşu misali her kitabıyla küllerinden yeniden doğuyor...
Aslında kendini göstermek için bir şey yaptığı yok.
Reklamı, kalabalığı, gürültüyü sevmez. İngiltere'nin kırsalı Cornwall'daki yamaçta münzevi bir hayat yaşar.
Telefondan nefret eder, klavye kullanmaz, kitaplarını eliyle yazar.
Çok nadir röportaj verir, kitaplarından uyarlanan filmlerinin galasında bir iki görülmüşlüğü vardır.
Kendi deyişiyle bir şehirde en fazla üç gün geçirebilir.
Hayat felsefesini şöyle özetler: "Yazarım, yürürüm, yüzerim ve içerim."
Peki, 8 yıl önce yazdığı 2006'da yayımlanan "Aranan Adam" kitabından uyarlanan filmi niye bu kadar ilgi görüyor.
Çünkü günümüzün en acımasız oyuncusu terör vardır başrolde. Batı'nın 11 Eylül tramvasıyla yüzleşir. Müslüman bir Çeçen olan İsa'nın esrarengiz geçmişiyle bir Türk aile, idealist avukat, Rus mafyası, uluslararası para aklayıcıları, iflasın eşiğindeki bir İngiliz aile bankası ve tabii ki Alman, İngiliz ve Amerikan casusları ortaya çıkıverir.
Le Carre, 20'yi aşkın romanında olduğu gibi bu düğümü de ağır ağır çözerken sizi de beraberinde götürür.
Casusların dünyası çok farklıdır, öyle vurdulu kırdılı Hollywoodvari yapımlar ya da bizim dizilerdeki gibi silahlar ulu orta çekilmez.
Zekâ, sabır, ayrıntı, en küçük bir detay dahi gözden kaçırılmadan değerlendirilir...
Asıl adı David John Moore Cornwell olan John Le Carre daha 17 yaşında Bern Üniversitesi'nde öğrenciyken İngiliz Gizli Servisi'ne alındı.
O anı, "Bir partide ya da kilisede usulca yanına yaklaşırlar. Narin bir süreçtir, bir tesadüf, aşk gibi" diye anlatır.
Onu dünya çapında bir romancı olarak tanıtan Soğuktan Gelen Casus'u yazdığında Batı Almanya'nın başkenti Bonn'daki İngiliz elçiliğinde görevlidir. Kitabı yayımlamak için MI6'daki amirlerinden uzun bir süre onay bekler...
Tam da bu sırada gelmiş geçmiş en büyük çift taraflı ajan daha doğrusu o dünyanın jargonuyla söylersek Köstebek Harold Adrian Russell (Kim) Philby ortaya çıkar.
İngiliz Gizli Servisi MI6'nın iki numaralı adamı Philby aslında Sovyetler Birliği'nin gizli servisi KGB'nin adamıdır. Birinci adam olmak üzereyken Cambridge Beşlisi olarak da anılan Anthony Blunt, Guy Burgess ve Donald Maclean'la birlikte deşifre olur.

1960'ların başıdır, Philby Moskova'ya kaçar ve Le Carre dahil birçok ajanın adını açıklar.
Philby, Batı istihbaratına o kadar çok zarar vermiştir ki işinden ayrılmak zorunda kalan Le Carre, şaheser bir kitapla bu ihanetle hesaplaşır.
Bizdeki adıyla Köstebek ya da orjinal adıyla Tinker, Tailor, Soldier, Spy...
Unutulmaz George Smiley karakteriyle çifte ajanı ortayı çıkardı.
Bir Öğrenci Gibi romanında servisin başına geçen Smiley, Uzak Doğu'da bir operasyonu yönetti.
Sonra Smiley'in İnsanları kitabıyla da KGB'nin tepesindeki adam Karla'yı Berlin'de teslim aldı. Karla'yı beklerken bir Türk kahvesindeki diyaloglar ise unutulmazdır.
Küçük Trampetçi Kız da Avrupa'nın ortasında Filistinliler'in baskınını anlattı.
Son Casus'ta babasıyla hesaplaştı.
Rus Evi'nde meseleye bir de o taraftan baktı. (Kitap, Sean Connery ve Michelle Pfeiffer'in başrollerini paylaştığı bir filme çekildi)
Berlin Duvarı 1989'da yıkıldığında Le Carre ne yapacak diyenler, çok beklemedi. Yolun Sonu kitabıyla Smiley'e anılarını anlattırıp noktayı koydu.
Artık dünya değişmişti, Le Carre de yolunu çizdi.
Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla ortaya çıkan Rus, Osetya, Çeçenya, İnguş karmaşasına Bizim Oyun kitabıyla daldı. Hatta İstanbul üzerinden bile geçti.
Silah kaçakçıları ve uyuşturucu tacirlerini merkeze oturttuğu Gece Müdürü'nde eğlence ve hüzün, kötülük ve yüreklilik, aşk ve açgözlülük karşı karşıya geldi.
Panama Terzisi'yle Orta Amerika'ya uzandı. Politik oyunların bir terzihanenin kapılarından nasıl geçtiğini gösterdi. (Filminde başrollerinde Pierce Brosnan ve Jamie Lee Curtis oynadı.)
Single ve Oğlu'yla bir bankacılık serüveninin casusluk hikayesini dönüştüğünü gözler önüne serdi.
Bahçıvan'da yolu Afrika kıtasına düştü.
Birbiri ardına çıkan Sıkı Dostlar, Aranan Adam ve Gizemli Melodi'yle yolculuklar devam etti.
Son kitabı Hain'i bir süre önce Fransa'da bir öğrenci evinde okudum. Rus oligarklar ve İngiliz Gizli Servisi'nin adamları az ötemde İsviçre'de müthiş bir kovalamaca içindeydi.
Le Carre'yi terk edemezsiniz o sizi bir şekilde bulur...
Ancak üstadın uğramadığı bir Ortadoğu kaldı, halbuki İngilizler buraları çok iyi bilir...
Kürtler, Şiiler, IŞİD, Esad...
Yani malzeme çok, 83 yaşındaki Le Carre buradan çok ekmek yer...
Ahmet Ümit başta olmak üzere John Le Carre tutkunlarına sesleniyorum. Önce ustanın külliyatı yeniden yayınlansın sonra da buralara davet edip şöyle Boğaz'da rakı balık yedirelim artık o ne yapması gerektiğini anlar...
(SABAH Kitap ekinin Eylül 2014 sayısında yayınlanmıştır)

Tek başına gazino gibiydi

Osmanlı'dan miras ortaoyunu, kantolar, meddah, Hacivat-Karagöz ve geleneksel eğlencelerin tümü yeni dönemle birlikte (Cumhuriyet) artık adı gazino olarak anılan eğlence mekanlarına evrilmişti.
İstanbul kozmopolit yapısı ve paranın başkenti olması sebebiyle başı çekiyordu...
Politik başkent Ankara da geride kalmamış ünlü gazinolar birbiri ardına açılmıştı...
Tabii ki bu işlerin şahikası İzmir'di...
Fuar döneminde memleketin bütün ünlüleri soluğu orada alırdı. Bir ay boyunca Türkiye'nin eğlence hayatı oradan gelen haberlerle beslenirdi.
Zeki Müren'den Müzeyyen Senar'a, Barış Manço'dan Ersen ve Dadaşlar'a, Nurhan Damcıoğlu'ndan Berkant'a, Nuri Sesigüzel'den Şükran Ay'a kadar farklı türlerden söyleyen sanatçılar boy gösterirdi.
Komedyenler de olmazsa olmazıydı gazinoların... Bir şekilde yolunu İzmir'e düşürüp onları izlemeye gidenleri biliyorum...
Şanslılar dönüşte ballandıra ballandıra anlatıp ayrıcalığın tadını çıkarırdı...
Televizyonun hayatımıza girmesine az kalmıştı ancak henüz emekleme aşamasında olduğu için o kültür hızını kesmeden sürüyordu...
Ünlü isimler yılda birkaç kez Türkiye turnesine çıkardı ve alt kadrolarda da birçok sanatçıyı götürürdü. Adana, Mersin, Diyarbakır, Erzurum, Trabzon gibi merkezi kentler uğrak yerlerdi.
Televizyonun tüm ihtişamıyla gelip alışkanlarımızı alt üst ettiği dönemlerde gazinoların havası sürüyordu. Ancak o eski dönemler geride kalmıştı, çünkü teknoloji gelişiyordu. Artık kemanın, gitarın, hatta vurmalı çalgıların sesini çıkaran onların yerini alan elektronik aletler dönemiydi... Onlarca müzisyen işsiz kalmıştı...
Bu dönemin en büyük yıldızları piyanistlerdi...
Ferdi Özbeğen sonra Ümit Besen bir anda gözde oldu...
Beyoğlu'nun ara sokaklarındaki pavyon gibi salaş yerler de bir müddet daha direnecek yerini türkü barlar alacaktı...
***
Geçen çarşamba günü Harbiye'deki Açıkhava Tiyatrosu özel bir konsere tanıklık etti. Yağmur yüzünden ertelenen konsere ilgi büyüktü. Şampiyonlar Ligi maçına ve havanın da serin olmasına rağmen tıklım tıklım dolan tarihi mekanın başrolünde Ata Demirer vardı.
Tek başına gazino gibiydi...
Komedyenlikle başlayan ve Eyvah Eyvah serileriyle süren sinema serüvenini bu kez de müzikle taçlandırdı.
Alaturka ağırlı bir repertuvarla Yusuf Nalkesen'den Yıldırım Gürses'e, Erol Sayan'dan Sadi Hoşses'e kadar sanat müziğinin değerleri geçit yaptı.
Her parçanın girişinde dev ekrandan söz ve müzikler kime aitse fotoğrafları eşliğinde "saygılarla" diyerek anıldı..
Türkü de söyledi, göbek de attı. Aralarda esprilerini de esirgemedi.
Yunanistan'a Balkanlar'a uzandı sonra da taa Geyikli sahiline indi...
Taşkın Sabah'ın yönetimindeki dev müzisyen kadrosu da harikaydı. Anadolu Ateşi danslarıyla geceye renk kattı. Sonra Demet Akbağ ve sanatçı eşi Özge Borak'la noktayı koydu.
Tek başına gazinoydu derken haksız mıyım.

Eylül ayların en güzelidir

Sıcakla başım hiç hoş değildir. Hele bu yılki gibi bir yazı bir daha yaşamak istemem.
Aklıma gelince bile fena oluyorum. Gündüzleri sıcak olabilir ama gece de aynı hal devam edince ruhen daralıyorum. Artık sonlarına yaklaştığımız Eylül tam da artık "yeter" dediğim bir anda imdadıma yetişir.
Şiddetli bir yağmurdan sonra geceler birden serin olmaya başlar. Artık kalın şeyler giymeye başlamanın zamanıdır.
Yatarken de bir pikeyi üstünüze çekip sıcak yatakta kıvrılmak gibisi yoktur.
Akşam erken inmeye başlar, manzara birden değişir. Güneşin batışı, leyleklerin göçü beni sakinleştirir...
Birden şehrin üstüne bir garip sessizlik iner. Gece örtü gibi her yanı sarmaya başlarken her şeyi sanki daha önce hiç görmemiş ya da işitmemiş gibi olurum...
Bu beni çok mutlu eder, sanki bütün dertlerim geride kalmış gibi olur....
Sanatçıların hüzünle şiirlerine, romanlarına, resimlerine kattığı sonbahar benim için çok başka şeyler ifade eder...
Yıllar önce bir arkadaşım "şimdi Ada vapurunda olmak vardı" diye anlatmıştı kendi sonbaharını...
Ayaklarını uzatıp kahve ya da çay eşliğinde saçlarını savuran rüzgarla birlikte öylece suları yara yara gitmek diye tasvir etmişti...
Herkesin bir Eylül'ü var benimki de yeniden kendine gelmek demektir.
Yediklerimden, okuduklarımdan, sohbetlerden başka bir tat almaya başlarım...
Farklı lezzetleri tatmak için keşfe çıkma zamanıdır bir yandan da...
Buram buram terlemeden ya da hasta edecek kadar açık klimanın tacizi olmadan bir yerden bir yere gidebilmek gibisi var mıdır...
Bir başka severim Eylül'ü...
Şimdi tatil yolları da bir başka güzeldir...
Ege'de bir yerlerde olmanın tadı hiçbir şeye değişilmez bu zamanlarda...
Yazın çıldırtan temposunu üstünden atmak istercesine bir huzur gelir...
Ağaçlar, deniz, şehir, insanlar, mekanlar bir şarkı tutturur...
Onu yalnız bizim gibiler duyar.....
Yollar sakinleşmiş, yerleşim yerleri de ıssızlaşmıştır...
Deniz şöyle bir ürpertir ama tadına doyulmaz.
İşte bu Eylül'dür... Durup dinlemek gerekir duyabilmek, duyumsayabilmek için...
Şiir zamanıdır artık....

'eylül! kırılgan mevsim!
cam hançeri güzün
dağılırdı kalbimde
birden gecenin ve gündüzün
perdesiyle örtülürdünüz
tenhâyla ve tül
dolardı içim... eylül!'
Hilmi Yavuz